Dastanların bəzilərindən qısaca olaraq.  

"ABBAS VƏ GÜLGƏZ" dastanı.

Abbas və Gülgəz dastanı Aşıq Abbas Tufarqanlının qoşmaları əsasında yaranmışdır. Dastanda Aşıq Abbasın Gülgəz adlı bir qızı sevməsindən danışılır. Şah Abbasın pəhləvanı Dəli Becan aşığın sevgilisini zorla isfahana aparır. Aşıq da İsfahana gələrək, sözün və sazın gücü ilə sevgilisinə qovuşur.  

 "ŞAH İSMAYIL" dastanı.

Çoxları dastanın adından elə başa düşürlər ki, bu dastan Şah İsamyıl Xətaiyə aiddir, amma elə deyil.  Bu dastanda məhəbbət və qəhrəmanlıq mövzusu vəhdətdə götürülmüşdür. Dastanın qəhrəmanı İsamyıl igid və qorxmaz bir insan kimi təsvir olunur. O, sevgilisinə qovuşanadək bir çox çətinliklərlə üzləşir. İsmayılın atası qorxaq və qəddar Zülal şah oğlunun gözlərini çıxartdırır. Lakin İsmayıl sağalır və atasını öldürərək şah taxtına sahib olur. Dastan bu cür nikbin sonluqla bitir. Dastandakı əsas surətlərdən biri də Ərəbzəngidir. Kişilərdən vəfasızlıq görən bu qadın yol kəsərək intiqam alır. Ərəbzəngi Şah İsmayıla məğlum olandan sonra onun ən yaxın silahdaşına çevrilir.   

"AŞIQ QƏRİB" dastanı.

Aşıq qərib dastanı təbrizli aşıq Qəribin qoşmaları və başına gələnlər əsasında yaranmışdır. Dastan əsl adı Rəsul olan yoxsul aşıqla tiflisli varlı tacir qızı Şahsənəmin məhəbbətindən bəhs edir. Eşqi yolunda doğma Təbrizdən uzaq düşən aşıq Qərib uzun ayrılıqdan sonra sözün və sazın gücü ilə sevgilisinə qovuşur. Dastanda təbrizin gözəlliyindən bəhs edən qoşma vardır. Məşhur rus şairi M. Y. Lermontov bu dastan əsasında "Aşıq Qərib" əsərini yazmışdır.

Ədəbiyyat | Şərhlər(4) | 200 Baxış |

Çox xoşladığım, maraqlı bir əsər- ANAMIN KİTABI.

"Anamın kitabı"- 1920-ci ildə Cəlil Məmmədquluzadə tərəfindən qələmə alınıb. 
Cəlil Məmmədquluzadənin bu dram əsəri XX əsrin əvvəllərindəki Azərbaycan cəmiyyəti, xüsusilə də Azərbaycan ziyalıları haqqındadır. Pyesin əsas ideyası Vətənə, xalqa, ana dilinə sadiq olmağa çağırışdır. Əsərdə müxtəlif dövlətlərə meyli olan ziyalıların səhv yol tutduqları tənqid olunur. Müəllifə görə, xalqın nicat yolu kiminsə, hansı dövlətinsə ağuşuna atılmaq yox, Vətən ideyası ətrafında birləşməkdədir.

Əsərin əsas surətləri bir atanın, bir ananın övladları olan üç qardaşdır: Rüstəm bəy, Mirzə Məmmədəli və Səməd Vahid. Bu qardaşlar ilk növbədə geyimləri ilə fərqlənirlər. Rusca ali təhsil almış Rüstəm bəy "intelligent" paltarındadır, yəni pidjak və jilet geyib, qalstuk taxır. İranda oxumuş Mirzə Məmmədəlinin başında uca İran börkü, əynində uzun İran geyimi.. İstanbulda oxumuş Səməd Vahid isə başına qırmızı fəs qoymuşdur. Qardaşların geyimləri kimi zövqləri, dünyagörüşləri də fərqlidir. Ataları mərhum Əbdüləzim vətənpərvər və qeyrətli bir kişi olduğu halda , oğlanları milli ənənələrdən tamam uzaqdılar, demək olar ki, yaddırlar. Onlar təhsil aldıqları dillərə meyl göstərirlər Onlar o qədər fərqlidilər ki, bir ailədə, bir otaqda belə qalıb işləyə bilmirlər.

Qardaşların bütün günü evdə kitab oxumaları hökümət nümayəndələrini şübhəyə salır. Senzor Mirzə Cəfərin bu 3 qardaşın kitablarını yoxlamaq üçün gəlişi səhnəsində onlar arasında daha bir neçə fərq olduğu anlaşılır. Məlum olur ki, qardaşların soyadları müxtəlifdir, kitabları da bir-birindən fərqlənir. Rüstəm bəy Əbdüləzimovun kitabları lüğətlərdən ibarətdir, Mirzə Məmmədəli xələfi-mərhum Əbdüləzimin kitabları günün tutulması haqqında, Əbdüləzimzadeyi- Səməd Vahidin kitabları isə "həpsi əşardır"- yəni şer və əruz haqqındadır.

Əsərdəki hadisələr son nəticədə Vətəni təmsil edən Ananın, yəni Zəhrabəyim surətinin üzərində mərkəzləşir. Oğullarının bir-biri ilə dil tapa bilməmələri ananı dərdə salır. Ananın sözlərinin təsirsiz qaldığını görən Gülbahar qardaşlarının bir-biri ilə yadlaşmasında onların kitablarını günahkar bilir. Buna görə də o həmin kitabları yandlıraraq, anasının qoynunda gəzdirdiyi vəsiyyəti oxuyur. Müəllifin "Anamın kitabı" rəmzi adını verdiyi bu kitab əslində Vətənin kitabıdır. Kitabda ata öz övladlarına Ana ətrafında birləşməyi vəsiyyət edir.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Anamın kitabı"pyesi yüksək ideyasına və dərin məzmununa görə bu gün də böyük tərbiyəvi əhəmiyyət daşıyır.

Ədəbiyyat | Şərhlər(2) | 302 Baxış | cəlil-məmmədquluzadə dram pyes vətən qardaş 

XIX əsrin əvvəllərində yaşayıb-yaradan görkəmli söz ustalarından, maarifçilik ideyalarının inkişafında mühüm xidmətləri olan sənətkarlardan biri Abbasqulu ağa Bakıxanovdur. O, 1794-cü ildə Bakının Əmircan kəndində xan ailəsində doğulmuş, ilk təhsilini burada almışdır. 1802-ci ildən Qubanın Əmsar kəndində yaşayan Bakıxanov təhsilini burada davam etdirmiş, ərəb, fars dillərini və bir sıra elmləri öyrənmişdir. O, 1819-cu ildə Tiflisdəki Qafqaz Baş Hərbi İdarəsində Tərcüməçi vəzifəsinə işə götürülmüş və 26 il burada işləmişdir. A. Bakıxanov 1845-ci ildən Qubada yaşamış, ömrünün sonlarında Yaxın Şərq ölkələrinə səfər etmişdir. Məkkə ziyarətindən sonra Mədinəyə gedərkən yolda vəfat etmiş və "Vadiyi-Fatimə" adlanan yerdə dəfn olunmuşdur.

A.Bakıxanov həm elmi əsərlərin, həm də bədii əsərlərin müəllifidir. Alimin, əsasən, fars dilində yazdığı elmi əsərləri bunlardır:
"Qanuni-Qüdsi" – ilk elmi əsəridir, fars dilinin qrammatikası haqqındadır.
"Kəşfül-qəraib" (Qəribə kəşflər) – Amerikanın Kəşfi mövzusundadır. Əsərdə Amerikanın fiziki, iqtisadi və siyasi xəritəsindən bəhs edilir.
"Əsrarül-mələkut" (Göy cisimlərinin sirrləri) – astronomiyadan bəhs edir. Əsər Sultan I Əbdülməcidin göstərişi ilə türkcəyə çevrilmiş və 1848-ci ildə İstanbulda nəşr edilmişdir.
"Gülüstani-İrəm" həcmcə ən böyük elmi əsəridir. Dağıstan və Azərbaycan xalqlarının tarixndən bəhs edir.
"Tənzibül-əxlaq" (Əxlaqın təmizlənməsi) - əxlaq, tərbiyə mövzusundadır.
"Eynül-mizan" (Tərəzi gözü) – fəlsəfədən, məntiqdən bəhs edir.

A.Bakıxanov bədii əsərlərini həm ana dilində, həm də farsca yazmışdır. Sənətkarın bədii əsərlərinə aşağıdakılar daxildir:
Azərbaycan, fars və ərəb dillərində yazdığı şerlər "Divanı"
Farsca yazdığı "Miratül-cəmal" (Gözəlliyin güzgüsü) və "Mişkatül-ənvar" (Nurlar mənbəyi) poemaları
Ana dilində yazdığı "Riyazül-qüds" (Pak bağ) və "Kitabi-Əsgəriyyə" adlı nəsr əsərləri
Farsca yazdığı “Nəsihətlər” adlı nəsr əsəri.

O əsərlərinin çoxunu Qüdsi təxəllüsü ilə yazırdı.Onun lirik şerlərinin çoxu məhəbbət mövzusundadır. "Dil eşq yolunda zar olubdur" misrası ilə başlayan qəzəlinin lirik qəhrəmanı qəmli, kədərli aşiqdir. Şairin ana dilində yazdığı "Göstərir", "Arasında", "Gəlmədi", "Olur" rədifli qəzəllərində insanın mənəvi aləmindən, sevinc və kədərindən danışılır. Onun "Dönübdür", "Bİsmillah", "Özgələrə" və s. kimi müxəmməsləri də var.
Onun "Miratül-cəmal" poeması avtobioqrafik məzmunludur. Əsərdə şairin Polşaya səfər təəssüratlarından danışılır. Poemada vətənpərvərlik, doğma yurda o, cümlədən, Əmsar kəndinə məhəbbət hisslərinin tərənnümü əsas yer tutur.
"Mişkatül-ənvar" poeması forma və məzmunca N.Gəncəvinin Sirlər Xəzinəsi əsərini xatırladır. Poemada dövlətin idarə olunmasıvə ədalətli hökmdar məsələsi əsas yer tutur. Əsərdə müvzu ilə bağlı Təmsil və mənzum hekayələr də verilmişdir..

Bakıxanovun "Riyazül-qüds" əsəri dini mövzudadır. Forma və məzmunca M. Füzulinin Hədiqətüs-süəda əsərini xatırladır. Əsərdə İmam Hüseynin (Ə.) Kərbəlada qətlə yetirilməsindən danışılır.
"Kitabi-Əsgəriyyə" milli ədəbiyyatımızda hekayə janrının ilk nümunələrindən biridir. Bu hekayədə Bakıxanov yeni ailə münasibətlərindən bəhs edir. Bakıxanovun bu iki nəsr əsəribədii quruluşuna görə bir-birinə oxşayır. Hər iki əsərin əsas hissəsi qafiyəli nəsrlədir, lakin yeri gəldikcə nəzm parçaları da verilir.

"Nəsihətlər" əsərində yazıçının əxlaqi-tərbiyəvi fikirləri ifadə olunmuşdur. Əsl adı Nəsihətnamə olan farsca bu əsərdə 103 nəsihət vardır. Əsərdəki nəsihətlərin çoxu bu gün ən böyük tərbiyəvi əhəmiyyət daşıyır.

Ədəbiyyat | Şərhlər(1) | 359 Baxış | abbasqulu-ağa-bakıxanov quba elmi-əsər qüdsi müxəmməs 

 Salam. Düz neçə vaxtdır ki, yazı yazmıram. Nə isə, dedim, ədəbiyyat bölməsinə də yazı yazım, əlavələr edim..İstəyirəm bir az janrlarımıza toxunam. Onu da bildirim ki, mən ədəbiyyat bölməsindəki bəzi yazıları qısa olaraq oxuduğum, Movsün Nağısaoylu və Rəhman Quliyevin yazılarıyla "Zirvə" kursları üçün nəşr edilən kitabdan yazıram..

HEKAYƏ- kiçik həcmli, süjetli əsərlərin bir növü də hekayədir. Hekayənin əsas xüsusiyyəti insan həyatının konkret bir səhnəsinin və ya müəyyən bir hadisənin yığcam şəkildə təsvir olunmasıdır. Hekayə daha çox nəsrlə yazılır. Nəzmlə yazılmış hekayələr də vardır. Bu cür hekayə mənzum hekayə adlanır. Nizami Gəncəvi, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Qasım bəy Zakir, Seyid Əzim Şirvani bir sıra mənzum hekayələr yazmışlar. Ədəbiyyatımızda nəsrlə ilk hekayələri A. Bakıxanov və İsmayıl bəy Qutqaşınlı yazmışdır. Hekayə janrının ən yaxşı nümunələri XX əsrdə yaranmışdır. 

NOVELLA- Hekayə janrının gözlənilməz nəticə ilə bitən növünə novella deyilir. Novella həm də yumorlu, gülməli məzmun daşıyır. Ə. Haqverdiyevin "Bomba" hekayəsi novelladır. Novella nəsrlə yazılır.

OÇERK- Kiçik həcmli, sujetli əsərlərin bir növü də oçerkdir. Bu janr ədəbiyyatımızda son dövrlərdə ortaya çıxmışdır. Oçerkdə həyatda olmuş konkret bir hadisə haqqında yığcam şəkildə danışılır. Oçerk daha çox əmək adamlarının qəhrəmanlığı mövzusunda olur. Əsasən nəsrlə olur. Səməd Vurğunun, M. Müşfiqin bəzi kiçik həcmli poemaları da oçerk səciyyəsi daşıyır.

HEKAYƏLƏRİMİZDƏN BƏZİLƏRİ:

"Kitabi-Əsgəriyyə"- Abbasqulu ağa Bakıxanov
"Ata və oğul", "Ayın şahidliyi", "Mütrib dəftəri", "Şikayət", "Qiraət", "Şəbih", "Acından təbib Dəccəlabad", Bomba", "Şair" - Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev
"Əbdi-qılaf və məhfəzə qulu"- Əlibəy Hüseynzadə
"Poçt qutusu", "Kişmiş oyunu", "Usta Zeynal", "İranda Hürriyyət", "Qurbanəli bəy", "Quzu", "Konsulun arvadı"- Cəlil Məmmədquluzadə
"Köç", "Məktub yetişmədi"- Abdulla Şaiq
"Aslan və Fərhad", "Mənsur və Sitarə", "Gülzar","Dilbər", "Gülər", "Dilarə", "Firuzə"- Cəfər Cabbarlı
"Şahqulunun xeyir işi", "Cənnətin Qəbzi"- Yusif Vəzir Çəmənzəminli
"Qoyun qırxımı", "Bahar suları", "Qan intiqamı", "Xavər", "Nişan üzüyü"- Mehdi Hüseyn
"Qarımış oğlan", "Uxajor", "Mirzə İman", "Durna", "Sən ey qadir məhəbbət", "Tar", "Qarı dağı", "Apardı sellər Saranı", "Yun şal", "Qırçı və Qızılgül"- İlyas Əfəndiyev.. 

Çox maraqlı hekayələrdir, oxumağı tövsiyyə edirəm. 

Ədəbiyyat | Şərhlər(2) | 322 Baxış | hekayə novella oçerk janr yumor 

Cəfər Cabbarlı adına Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyi 1934-cü ildə yaranmışdır. Burda elə nadir eksponatlar toplanıb ki, bu eksponatlar milli teatrın yaranma tarixi, təşəkkül dövrü, müxtəlif inkişaf mərhələləri, Azərbaycan mədəniyyəti tarixində misilsiz xidmətləri olan maarifçi və ziyalılar, teatr korifeyləri, sənətkarlar haqqında bizə sanki ayna (güzgü) olur. Bu materiallar müxtəlif janrlı ilk teatr tamaşalarının proqram və afişalardan, aktyor və rejissorlara məxsus əlyazmalardan, məktublardan, rol dəftərlərindən, foto və neqativlərdən, geyim və dekorasiya eskizlərindən, səhnə kuklalarından, tamaşaların müxtəlif pərdələri üçün hazırlanmış səhnə tərtibatlarının maketlərindən, şəxsi əşya və rekvizitlərdən, teatr kostyumlarından və başqalarından ibarətdir. Muzeydə qorunan eksponatların əksəriyyəti orijinaldır və onların bir qismi xronoloji ardıcıllıqla muzeyin 7 zaldan ibarət ekspozisiyasında sərgilənir. 1873-cü ildə Mirzə Fətəli Axundovun "Lənkəran xanının vəziri" (Vəziri-xani- Lənkəran) komediyası əsasında oynanılmış ilk teatr tamaşasının afişası, 1926-cı ildə Şərq üslubunda oynanılmış "Hamlet" tamaşasınm kinolenti, Şərq aləmində 1908-ci ildə ilk opera "Leyli və Məcnun"un premyera-proqramı muzeyin ən qədim eksponatlarındandır. Muzeydə Mirzə Fətəli Axundova, Hüseyn Ərəblinskiyə, bəstəkar Üzeyir Hacıbəyova, Bülbülə, Şövkət Məmmədovaya həsr olunmuş güşələr də var.

Muzeylər | Şərhlər(2) | 322 Baxış | muzey cəfər-cabbarlı eksponat material hamlet